-Их Богд уулын Байгалийн цогцолборт газрын хамгаалалтын захиргаанд тав дахь жилдээ байгаль хамгаалагчаар ажиллаж байна. Би ер нь хийж байгаа ажилдаа их дурламтгай хүн шиг байгаа юм. Уул уурхайн удирдлагаар төгсөөд 5-6 жил ажилласан. Нэг жил ой мод ихтэй хангайд ажиллаж байлаа. Мод, бут сөөг, ургамал ургуулахын тулд хэчнээн их зардал, цаг хугацаа, хөлс хүч зарцуулдаг билээ. Гэтэл нүдэн дээр хоромхон зуурт алга болж байгааг хараад хувь хүнийхээ хувьд их эмзэглэсэн. Тэгээд байгаль хамгаалагчийн мэргэжлийг сонгож, ан амьтан, байгалиа хамгаалан ажиллаж байна.

-Их Богд уул нь нүүдэлчдийн соёл иргэншил, түүх, байгалийн унаган төрх, байгалийн үзэгдлээс тогтож бий болсон өвөрмөц тогтоц, үзэсгэлэнт газруудаараа онцлог. Цоохор ирвэс өндөрлөг газарт амьдардаг. Их Богд уул далайн түвшнээс дээш 3957 метр өндөр учраас цоохор ирвэс амьдрах таатай орчин юм.

Харин 2024 онд 61 камер байршуулж, ирвэсийн 31 дүрс бичлэгийг буулгаж авсан. Хангайн нурууны өмнөд хэсгийн байгалийн цогцолборт газрын өргөтгөлийг манайх давхар хариуцдаг. Энэ хэсэгт ирвэсийн тархац, суурьшлын бүсийг тогтоох, автомат камераар ажиглалт хийх судалгааг “Ирвэс хамгаалах сан”-гаас энэ жил мөн зохион байгуулж байгаа. 2024 он болон энэ жилийн ирвэсийн тоо толгойн нарийвчилсан дүн шинжилгээ хараахан гараагүй байна.

-2024 оноос эхлэн өөрийн хариуцсан талбай болон Галуут сумын хэмжээнд цоохор ирвэсийн тархац, амьдрах бүсийг тогтоох, ажиглах, автомат камерын дүрсээр баталгаажуулах ажил хийж байна. Одоогоор ирвэсийн есөн дүрс бүртгэж, коридор нутгийн байршлыг тогтоогоод байгаа. Ирвэстэй нүүр тулсан нэг тохиолдол бий. Айлын малыг хээрийн амьтан барьсан бололтой байхаар нь ажил үүргээ гүйцэтгэж яваад очтол ирвэс ард хэвтэж байсныг анзаараагүй. Тэгээд гэнэт нүүр тулсан. Ирвэс бол өндөр уулын экосистемийн нэг чухал амьтан. Экологийн тэнцвэрээ алдаагүй, байгалийн унаган төрхөө хадгалсан бүс нутагт амьдардгаараа онцлогтой.

-Бэлчээрийн талхагдал, малын тоо толгойн өсөлтөөс шалтгаалан ирвэсийн гол идэш тэжээл болох янгир ямаа дайжих тохиолдол гардаг. Үүнээс болж ирвэс айлын хот руу орох нь бий. 2025 оноос Их Богд уулын Байгалийн цогцолборт газрын хамгаалалтын захиргаа, Галуут сумын Засаг даргын Тамгын газар, “Ирвэс хамгаалах сан” гурвалсан гэрээ байгуулан ажиллаж байна. Үүний хүрээнд хүн, зэрлэг амьтны зөрчлийг бууруулах хэд хэдэн ажил хэрэгжүүлж байгаа. Тухайлбал, “Ирвэс хамгаалах сан”-гаас малчин өрхийн амьжиргааг гар урлалаар дэмжих төсөл хэрэгжүүлж байна. Мөн ирвэс айлын хот руу орохоос сэргийлж хоёр метр өндөр торон хашаа барих хөтөлбөр хэрэгжүүлж байгаа.Ирвэс бүхий бүс нутагт малчин өрхүүдийн бүлэг байгуулан ажиллаж байна.

-Галуут сумын Үнэгт Гуравдугаар баг, Мандал тавдугаар багийн зарим хэсэгт халиун буга, аргал, янгирын тоо толгой, нягтаршил өндөр байдаг. Тиймээс малчин өрхүүдийг бүлэг болгон зохион байгуулж, тус бүрд нь хариуцан хамгаалах газар нутаг хуваарилан ажиллаж байна.

Тиймээс тухайн бүс нутагт хууль бус агнуур гарахаас сэргийлэх, зэрлэг амьтдын хөдөлгөөнийг ажиглах, сэжигтэй зүйл илэрвэл цаг алдалгүй мэдээлэх боломжтой. Мөн зэрлэг амьтдыг үргээхгүй байх, амьдрах орчныг нь хамгаалахад нутгийн иргэдийн оролцоо чухал.

-Хүмүүс цоохор ирвэс гэх амьтны тухай интернэт рүү ороод, эсвэл гарын авлагыг олж аваад судлах нь нэн түрүүний ач холбогдол байх. Ингэснээр энэ амьтан байгаль дэлхий, экологийн тэнцвэрт байдалд ямар хэрэгтэйг ойлгоно. “Ирвэсийн тоо толгой ихэсчихлээ, мал бариад байна” гэдэг хүмүүс бол буруу ойлголттой байдаг. Монгол оронд 900 гаруй цоохор ирвэс тоологдсон байдаг. Энэ нь нэг малчин өрхийн хотонд байгаа малын тоотой дүйцэхүйц хэмжээ юм. Тиймээс манай улсад цөөн тоогоор амьдардаг ховор амьтныг хууль бусаар агнахгүй байхыг хүсэж байна. Байгаль ганцхан таны гэр биш шүү дээ.

-Чухал үйл ажиллагаа гэж боддог. Ирвэстэй бүс нутгийн байгаль хамгаалагчид өндөр ууландаа судалгаа хийж, ирвэс, аргал, янгирын тархац, хөдөлгөөнийг ажигладаг. Ирвэстэй нутгийн байгаль хамгаалагчдад дуудлага их ирнэ. Ирвэстэй бүс нутгийн шилдэг байгаль хамгаалагч гэсэн шагнал бол миний хувьд маш үнэ цэнтэй шагнал юм.

Шинэлэг санаачилгаар хийсэн ажил нь Галуут сумандаа ирвэсийн талаар иргэдэд мэдээлэл хүргэх өрөө танхимыг бий болгож, тохижуулж ажилласан. “Ирвэс хамгаалах сан”-гийн дэмжлэгтэй энэ онд тохижилтын ажлын бүр сайжруулсан Их дэлхийн ирвэсийн өдрөөрөө нээлтийг хийх гээд л байж байна даа. Хамтран ажиллаж байгаа “Ирвэс хамгаалах сан”-гийн хамт олонд талархал илэрхийлэхийг хүсэж байна.

-Байгаль, цаг уурын нөхцөл байдлаас шалтгаалсан хүндрэл их гардаг. Мөн зургийн аппарат, бие хамгаалах хэрэгсэл зэрэг хэрэглэгдэхүүнүүд байгаль хамгаалагчдад дутагдалтай байдаг.

-Ирвэстэй нутгийн байгаль хамгаалагч гэдгээрээ бахархдаг. Мөн байгалийн сайханд дан ганц ирвэс гэлтгүй олон зүйл төрлийн ан амьтан ургамал дунд ажиллаж, ирээдүй хойч үедээ үлдээхийн төлөө явж байгаагаараа маш их бахархаж явдаг даа.

Монгол хүүхэд бүрт зориулж зайлшгүй хэрэгжүүлэх амин чухал шаардлагатай байгаа “Монгол хүүхэд бүрт морь унуулж сургах хөтөлбөр”-ийг боловсруулах эрдэмтэн, судлаачдын багт та бүхнийг урьж байна.

Миний нүүр номын найзууд дунд байгаа олон эрдэмтэн, судлаачдаас тус хөтөлбөрийг боловсруулах багт ажиллах боломжтой, сонирхолтой, хүсэлтэй хүн байвал надтай холбогдоорой.

Монгол хүүхэд бүрийг морь унуулж сургаж, монгол хүнийг бүтээхэд хамтран зүтгэцгээе.

Мөрдөн шалгах ажиллагаанд одоогоор 978 хэрэг шалгагдаж байна. Өнгөрсөн долоо хоногт гэмт хэрэг гарахад нөлөөлсөн шалтгаан нөхцөлийг арилгуулахаар мөрдөгчийн 3 мэдэгдэл бичиж, хэрэг бүртгэлтийн 2 хэрэгт 10 объектод нэгжлэгийн ажиллагаа явууллаа. Гаалийн ерөнхий газрын Хяналт хорио цээрийн газрын гаалийн улсын байцаагчаар ажиллаж байсан Б.Н, Замын-Үүд дэх Гаалийн газрын гаалийн улсын байцаагчаар ажиллаж байсан С.Б нар албаны чиг үүргээ хэрэгжүүлсний хариуд хахууль авсан гэх, Баянзүрх дүүргийн Улсын бүртгэлийн хэлтсийн эд хөрөнгийн эрхийн улсын бүртгэгчээр ажиллаж байсан Д.А нь гүйцэтгэх ёсгүй үйлдлийг хийсний хариуд нийт 13 удаагийн үйлдлээр нэр бүхий иргэдээс их хэмжээний хахууль авсан, бусдад давуу байдал олгосон гэх зэрэг хэргийн мөрдөн шалгах ажиллагааг дуусгаж, шүүхэд шилжүүлэх саналтайгаар прокурорт хүргүүлэв.

Олон улсад үүссэн хямралт нөхцөл байдал үргэлжилж байгаагаас нефтийн бүтээгдэхүүний бүх төрлийн үнэ өөрчлөгдсөөр байгааг Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яамнаас мэдээллээ.

Тус яам өнөөдөр энэ асуудлаар мэдээлэл хийх бөгөөд гарсан шийдвэрийг бид эргэн мэдээлэх болно.

-Ер нь баавгай тал руу бууж ирнэ гэдэг нь цаагуураа байгалийн нэг зохицол. Магадгүй хоол тэжээлийн хомсдол ч байж мэднэ. Өлссөн зэрлэг амьтан тул учир мэдэхгүй шүү дээ. Замдаа таарсан бүхнийг эвдэн сүйтгэж, хоол хүнс хайна. Тэгэхээр устгах, аюулгүй болгохоос өөр аргагүй. Байгаль, ан амьтнаа хамгаалах нь зөв. Гэхдээ хүнээ хамгаалах нь чухал шүү дээ. Түүнийг төр засаг бодлогоор зохион байгуулалттайгаар хэрэгжүүлэхээс өөр арга зам байхгүй. Баавгай хамгаалж байна гээд амиа өгөөд сууж байж таарахгүй. Баавгайг хооллоно гэж яриа гарч байсан. Энэ бүтэхгүй ээ, хэчнээн баавгайг яаж хооллох юм бэ. Ой модоор дүүрэн тарж, тэнэж байгаа бүгдийг тоолж бүртгэж хаших юм уу. Тийм бүтэхгүй зүйл яриад сууж байх хүн байх уу даа. Араатан амьтдын аюул тулгарах үед авах арга хэмжээг ч гэсэн иргэддээ зааж хэлэх ёстой. Манай Булган аймаг ой тайга ихтэй, баавгай араатан ч ихтэй. Хүмүүс жимс жимсгэнэд явахдаа түмпэн сав дуугарган дуу чимээ ихээр гаргадаг байдал нь баавгайнаас сэргийлж буй нэг төрлийн арга юм.

-Минийхээр идэш тэжээлийн тухайд л өөрчлөлт ороод байгаа болов уу гэж бодож байна. Монгол-Оросын хилийн ой тайгаар холбогдсон хэсгээр ан амьтан, араатан жигүүртэн орж гарч байхыг алийг тэр гэхэв. Гэхдээ цаг уурын байдал өөрчлөгдөж, хуурайшилт зэргээс самар жимсний болц наана цаана болдог болж. Хүнс хоолондоо цадсан баавгай ингэж тэнэх учиргүй л юм. Баавгай, ан амьтан, жимс ургамал, загас жараахай гэх мэт олон төрөл хоолтон шүү дээ. Магадгүй өлсөхийн эрхээр шоргоолжны үүрээр хооллоод хорхойсоод гарч ирээд байгаа болов уу. Шоргоолжны үүр гэдэг тэр чигээрээ хүчил буюу цул спирт байгаа юм. Тэгэхээр согтуу хүн ямар байдгийн адил гэж бодож байгаа. Гэхдээ ан амьтан гэдэг цаанаасаа зөнтэй. Хүнээс айж эмээдэг хэдий ч ядраад ирэхээрээ хүн рүү ойртдог. Хэдийгээр хэл мэдэх, ухаан үгүй ч аврал эрж хүн рүү дөхдөг юм.

-Тийм тал байж болно. Урьд нь улс даяар есдүгээр сарын 15-наас амьтад төллөх үе хүртэл бүх ангийн хорио тавигддаг байлаа. Тэр үед Ангийн нийгэмлэгийн гишүүн хүн бүр жилдээ авлаж болдог норм гэж байлаа. Нэг хүн нэг гахай, гөрөөс, үнэг, долоо хоногт хоёр тарвага агнаж болох зөвшөөрөл олгодог байлаа. 1980-аад оны эхээр Югаслав улс руу буга экспортолдог байсан. Нэг гулууз мах 2000 ам.долларын үнэтэй байсан гэж яригддаг байлаа. Толгойг аман хүзүүгээр нь аваад гэдэс дотрыг гаргаад, аарцгаар нь дэлгэж хөлдөөгөөд вагоноор гаргадаг байсан. Чив засааг нь аваад Хятад руу гаргадаг байв. Байгаль эхийн өгөөж их шүү дээ. Бид цагийн ажилтай улсууд тэр бүр уул тайгаар тэнээд явах зав байхгүй, зөвхөн амралтын үеэрээ л хааяа нэг ан гөрөөнд явах үе гарна. Заримдаа улсын төлөвлөгөөт ажилд оролцоно.

-Манай аав гөрөөчин цахиур буугаар ан хийдэг хүн байлаа. Ахыгаа цэргээс ирэхэд дагаж явсаар, найман настайгаасаа зурам тарвагаар эхэлж ан гөрөөнд хорхойссон хүн. 1961 онд аравдугаар анги төгсөөд, их сургуулийг Барилгын инженер мэргэжлээр дүүргээд эх орныхоо хөгжил цэцэглэлтэд хувь нэмэр болохоор томилолт өвөртлөн гарч өгсөн. Орон нутаг, аймгуудаар барилгын бригадтайгаа явдаг байлаа. Тухайн үед гурав гурван жилээр томилогддог. Дорноговь, Сэлэнгэ, Булган, Архангай, Баянхонгор гээд аймгуудаар явсан.

-Алив ан гөрөөг хийхдээ учиртай хандах ёстой юм. Анчин хүн гэдэг агнахын зэрэгцээ ан амьтад, байгаль орчноо хамгаалж явдаг. Гишүүн байх нь нөгөө талаар хариуцлага юм л даа. Хамгийн эхэнд газар орон, ан амьтдаа сайтар ажиглаж судлах хэрэгтэй. Бидний үед ан гөрөөнд явахдаа хэзээ хаана хонох, хэдий орчим хугацаагаар явах, юу агнахаа сайтар бодож явдаг байв. Мөн ямар анд зорих гэж буй тэрийгээ агнахыг бодно. Түүнээс таарсан бүхнээ агнахгүй. Байгаль дэлхий, араатан амьтнаа харж бишрээд сүсэлж залбираад өнгөрнө шүү дээ. Яагаад гэвэл тэр амьтанг агнах гэж ирээгүй бол заавал алах хэрэггүй. Нэг удаа гахай агнахаар явж байгаад буудсан чинь огло үсрээд л хадан дундуур орчихов. Нэг модтой хадны доогуур орсныг тооцоолоод, дөхөж очоод л ойрхон зай гээд дурангаа салгах гэтэл дарж амжилгүй өнөөх маань үсрээд гараад ирсэн. Гахайн далан тушаа буугаа тулгахад би хойшоо үсрээд л явчихсан. Гэхдээ тэр гахай над руу дайрч байгаа юм биш л дээ, амьтны биед юм хүрэх дөхөхөд зөнгөөр л босоод харайхад би тулж ирсэн хүн дайруулж байгаа нь тэр байхгүй юу. Би гэдрэг савж ойчоод, өнөөх маань дээгүүр харайгаад л алга болж өгсөн. Ан авд явахдаа их болгоомжтой, өөрт болон араатан амьтандаа аюулгүй л явахыг эрхэмлэдэг байлаа. Баавгай агнаж байсан тохиол ганц нэг бий. Мөн би агнасан амьтдаараа чихмэл сонирхон хийж, музейд өгч байлаа.

Хэрэв ан авлах гэж байгаа бол сайтар ойртож, бат найдвартай агнахыг хичээдэг. Холоос дутуудуулж буу тавих, шархдуулж орхихыг цээрлэдэг байсан даа. Одооны залуус ан амьтны бараа харагдангуут л хол ойр, найдвартай эсэхийг үл анхааран оносон оноогүй үл хамааран буу тавьж буйд эмзэглэдэг. Дутуудуулж шархдуулаад хаяж болохгүй. Зун бол өтнө, бусад үед зовно шүү гэж тэр амьтнаа бодож байх ёстой. Тарвагыг хүртэл буундаа эрдэж хар холоос буудаад хамгийг тасчаад хаяж байдаг болж.

Бас нэг явдал гэвэл, 1987 онд ангийн бригадаараа Өмнөговь аймгаас 19 янгир барьж, Богд уулын Нүхтийн аманд авчирч нутагшуулж байлаа. Тухайн үед тор тавьж барьж аваад, нүд чихийг нь боогоод, нэг нэг халбага цэвэр спирт уулгаж хайрцагт хийгээд гурван 469 машинд авч ирж байсан. Нүд чихийг нь боохгүй бол янгир бол айхавтар үсэрдэг байж билээ. Эхлээд барих үедээ эсгий гэрт хаагаад байж байхад дээшээ л тооно руу хараад байдаг юм билээ. Тэгж байгаад хана руу нэг тийрээд тооноор үсрэн гарч ганц нэгийг алдаж байлаа.

-Авлах гэж байгаа ангаа сайн судлах ёстой. Тарвагыг хошгируулахад хамгийн түрүүнд эх тарвага нь гарч ирдэг юм. Тэрийг нь танихгүй буудаж болохгүй. Ойр зайнд очих ёстой гэдэг нь жижигхэн зулзага мөндөл бол амины гарз гэх мэтээр бодож агнах хэрэгтэй. Хуучин цагт наймдугаар сарын 15-наас хойш тарвага агнахыг зөвшөөрөгддөг байсан нь бас учиртай. Нас хугацаа, тарга тэвээрэг, арьс үс нь төлжиж гүйцнэ. Авласан ангийн бүх зүйлийг ашиглана, нэг ч юмыг хаяхгүй. Гэтэл одоо тарвага ичээнээс гарангуут өөрийгөө сүрхий мэргэнээ гайхуулж өрсөлддөг болсон ч юм уу. Хошгируулж буудахаа байж, сахиж бууддаг болж. Сахиж буудахын нэг аюул тахалтай тарвага байвал аюул тарина гэсэн үг. Хошгируулж агнахад өвчтэй тарвага гарч ирдэггүй, эрүүл тарвага хошгирдог юм.

-Байгаль дээр илүү амь гэж байдаггүй. Ялангуяа амьтны амиар тоглож зугаагаа гаргаж болохгүй. Тааралдсан бүхэн рүүгээ буу шагайгаад байж болохгүй. Ан авд явахаасаа өмнө надад хэдэн ширхэг юу хэрэгтэй вэ гэж бодож тооцож явах хэрэгтэй. Түүнээс гахай агнана гэж гараад, буга таарахаар нь намнаад байж таарахгүй. Авласан бол тухайн ангийнхаа бүх зүйлийг авах хэрэгтэй. Дуран хараатай, хэт хүчтэй хурдан буугаар хар холоос юу ч үгүй болтол хиаруулж хаячихаад авах арьс, махгүй болгоод хаяад явж байгааг үзэх харамсалтай санагддаг. Тэр амьтан амьдарсан ч юм үгүй, тухайн хүн хэрэглэсэн юм үгүй байж болохгүй шүү дээ. Хэдийгээр ангийн хууль журам гарч, хорио цээртэй болсон ч монголчууд бид чинь их том толгойтой, дураараа улс шүү дээ. Яаж ийгээд л дураараа занг гаргаад байдаг. Магадгүй нүүдэлчин угсааны гентэй холбоотой юм.

Бүх юмаа өөрөө мэдээд, өөрөө хийгээд амьдарчихдаг. Тэр утгаараа ан амьтан, байгаль дэлхийтэй харьцахдаа болгоомжтой байхгүй бол өнөөдөр юм хөгжиж техник технологи айхавтар болж. Хурдан машин, хурдан буундаа эрдэж ан амьтдыг хядах, шархдуулж хаях зэрэг нь ан гөрөө биш гэдгийг залуус минь анхаарч санаж явах хэрэгтэй. Сайн анчин хүн эм амьтан, үр зулзага амьтдыг агнахаас цээрлэх хэрэгтэй. Урьдын нэг домог байдаг, нэгэн анчин холхон зайнаас гөрөөс гараад ирэхэд буудаж, дөхөөд очтол дэлэнгээс нь сүү гоожиж байж. Өнөө анчин эх үрийг амьдын хагацалд унагав би, ийм анчин байх гэж хэмээн харуусаад өөрийгөө буудан амиа зольж байсан гэдэг. Байгалиас авах юмаа авч болно оо, гэхдээ учиртай байх хэрэгтэй.

-Би одоо ч дулааны улиралд уул тайгаар тэнээд явчихдаг хүн. Монгол орон хамгийн амар амгалан, сайхан орон шүү. Монгол хүн эрүүл өндөр наслах бүх боломж бий. Эрт үеэс дөрвөн улиралдаа тохируулан хооллож ирсэн. Зуны цагт мах идэхгүй. Архи дарс хэрэглэхгүй. Шимийн архийг настайчуул нь багаханаар тохируулж шим болгож хэрэглэнэ. Бямбын Ринчен гуайн хэлснээр 500 нэр төрлийн эмийн ургамлаар бэлчээрлэдэг малын мах иднэ гэдэг хэн хүнд олдохгүй сайхан боломж. Би цай худалдаж авдаггүй, хээрээр явахдаа жаахан ургамал түүчихээд ирдэг. Хэдэн жилдээ хандлаад уухад хүрэлцдэг дээ. Хээрийн эмийн ургамал гэдэг чинь эм ч болно, унд ч болно. Гэтэл сүүлийн үед олон төрлийн гадаадын элдэв хүнс хэрэглэж өөрсдөдөө өвчин цуглуулах болжээ. Хөдөө хээр агаар салхинд гараад явчихаар бие, сэтгэлийг тэтгэх хөдөлгөөн болчихож байгаа юм. Байгаль дэлхийтэйгээ зөв зохистой харьцаж байвал өгөөж тун их гэж дахин хэлье. Байгаль дэлхий, ан амьтаддаа ойр явсны хувьд улс орны журам дүрэм гаргадаг хүмүүст хандаж нэг зүйл хэлмээр байдаг. Одоо цагт юм хөгжөөд олон долоон төрлийн буу оруулж ирэх болж. Ан авд хэрэглэх бууны стандарт гэж байх хэрэгтэй шүү. Ан ав хийж болно оо. Гэхдээ ан амьтад байгаль дэлхийгээ хайрлаж, энэрч байх хэрэгтэй байдаг юм. Дайн байлдаанд явж эх орноо хамгаалах гэж байгаа хэрэг биш шүү. Зохицуулалт хийх нь зөв. Хэт хол тусгалтай, дуу намсгасан гэх мэт бууг ан авд хэрэглүүлж болохгүй ээ. Ан амьтдаа хядаж байна шүү дээ.

Цаашлаад байгаль дэлхий маань сөрөг хувьсалд орж мэднэ. Байгаль эх гэдэг өөрийн хуультай. Араатан амьтад догшироод буй нь бас нэг зүйлийг өгүүлж буй ч байж болох юм. Нөгөө талаар суурьшмал амьдралд бидний дураараа зан нь жаахан төвөгтэй болоод байгаа тал бий. Алив ажил үйлсэд нэгдэж чадахгүй, улс орноо үл тоогсод олширчээ. Хүн гэдэг байгалийн амьтан гэдгээ мартаж болохгүй. Мөн эвлэлдэн нэгдэхгүйгээр байгалийн хүчний өмнө сул дорой амьтан шүү дээ. Байгалийн дүрмээ зөрчвөл байгаль эх өөрөө яаж зохицуулалт хийхийг хэлж мэдэхгүй юм.

 

Түймрийг унтраах ажиллагаанд аймгийн Онцгой байдлын газрын Булган сум дахь 20 дугаар анги болон сумын Мэргэжлийн ангийн алба хаагчид оролцжээ.

Урьдчилсан байдлаар ойн түймэрт 0.7 га талбай өртсөн байна.

-2026 оны байдлаар Монгол Улсын хэмжээнд 11 аймаг, нийслэл болон тусгай хамгаалалттай бүс нутгуудад баавгай орж ирсэн 745 дуудлага, мэдээлэл бүртгэгдээд байна. Үүнээс Архангай долоо, Баян-Өлгий хоёр, Булган 18, Дархан-Уул 110, Завхан 30, Хөвсгөл 65, Увс 10, Дорнод 13, Хэнтий 209, Төв 20, Сэлэнгэ 86 зэрэг 11 аймаг, нийслэлд 24, бусад нь Тусгай хамгаалалттай бүс нутгуудад байна. Амьтад нэг газраа удаа дараа давтамжтай орж ирэх тохиолдол цөөнгүй байгаа бөгөөд суурьшлын бүс рүү голдуу бамбарууш болон бамбараа дагуулсан эвш /эм баавгай/ нэвтрэх нь элбэг байна. Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамнаас баавгайн учруулж буй эрсдэл, хохирлыг бууруулахаар шаардлагатай арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлж байна.

Энэхүү санхүүжилтээр зэрлэг амьтныг унтуулагч зүү шидэгч буу худалдан авахаар Тендерийн хуулийн дагуу зарлуулсан бөгөөд орон нутгийн тусгай хамгаалалттай газарт ажиллаж буй албан хаагчдын шатахууны зардлыг давхар шийдвэрлэлээ. Түүнчлэн орон нутгийн Засаг даргын тамгын газар, Байгаль орчны газар болон холбогдох албаныхантай хамтран ажиллаж, баавгай үзэгдсэн бүс нутгийн иргэдэд мэдээлэл, зөвлөмжийг тогтмол хүргэж байна. Амьтны тухай хуулийн 35.1 болон Эрүүгийн хуулийн 4.1 дүгээр зүйлийг үндэслэн, зайлшгүй тохиолдолд баавгайг агнах зөвшөөрлийг хуулийн дагуу олгож байна.

Агнасан баавгайн мах, эд эрхтэнд судалгаа шинжилгээний байгууллага болон Зоонозын өвчин судлалын үндэсний төвтэй хамтран шинжилгээ хийсэн. Амьтны тухай хуулиар баавгайд зөвшөөрөл олгодог шалтгаан нь уг амьтан Монгол Улсын нэн ховор амьтны жагсаалтад багтдагтай холбоотой юм. Монгол Улс хамгийн сүүлд 1986 онд баавгайн нэгдсэн тооллого хийж байсан бөгөөд цаашид зэрлэг амьтныг тоолох ажлыг холбогдох Зэрлэг ан амьтан хамгаалах хүрээлэнтэй хамтран зохион байгуулахаар төлөвлөж байна" гэлээ.

Статистик мэдээллээс үзэхэд 2018 онд баавгай үзэгдсэн хоёр удаагийн, 2019 онд нэг удаагийн дуудлага бүртгэгдэж байжээ. Тэгвэл 2026 онд нийслэлийн хэмжээнд дуудлага, мэдээллийн тоо огцом өсөж, 28-д хүрсэн байна. Үүнээс 24 дуудлага нь бодит байсан бол үлдсэн дөрөв нь хуурамч буюу хиймэл оюун ухаанаар AI бүтээсэн зураг ашиглан өгсөн зөрүүтэй мэдээлэл болох нь тогтоогджээ.

Тэрбээр бодлого, үйл ажиллагаа, гадаад харилцаа, улсын нийгэм, эдийн засгийн өнөөгийн байдал, “Тэрбум мод”, “Хүнсний хувьсгал”, “Цагаан алт”, “Ерөнхийлөгчийн илгээлт-2100”, “Эрүүл монгол хүн” хөдөлгөөн, хөтөлбөрийн үр дүнгийн талаар товч танилцууллаа.  

Эдийн засаг 6.8 хувиар өсөн, нэг хүнд ногдох Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 7,000 ам.доллар давж, худалдаа, хөрөнгө оруулалт нэмэгдэн, гадаад валютын нөөц 7 тэрбум ам.доллар болж, 745 мянган тн үр тариа, ургац хураан авсанд Булган аймгийн төр, захиргааны байгууллага, хувийн хэвшил, иргэдийн хувь нэмэр их байсныг тэмдэглэв.

Гадаад харилцаа өргөжин, 21 улсын төрийн тэргүүн айлчилж, улсын нэр хүнд олон улсын тавцанд өсөн бэхэжсэн жилүүд болж байгааг онцоллоо.

“Цагаан алт” хөтөлбөрийн дүнд самнасан ноолуурын экспорт гэхэд л 5 дахин өсөж 330 сая ам.долларт хүрсэн.

“Хүнсний хувьсгал” хөдөлгөөний хүрээнд 53 хүнсний үйлдвэр шинээр ашиглалтад орж, 1,000 гаруй нэр төрлийн хүнсний бүтээгдэхүүнийг шинээр үйлдвэрлэж, зах зээлд нийлүүлдэг болсон. Булган аймагт гэхэд 32 аж ахуйн нэгж, 63 иргэн 7.7 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл авч хүчин чадал, бүтээгдэхүүний нэр төрөл, ажлын байраа нэмэгдүүлсэн байна.

“Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнийг эхнээс нь дэмжин 20 сая мод тарьж, ургуулах амлалтаа үе шаттай хэрэгжүүлж байгаад Ерөнхийлөгч талархал илэрхийлэв.

Цаашид эрчим хүч, нефтийн бүтээгдэхүүн, хүнс, цемент, ган, бордооны хэрэгцээг дотоодоосоо хангаж, улмаар экспортлогч орон болоход хүн бүрийн оролцоо, хичээл зүтгэл чухал байгааг тэмдэглэлээ.

Албан мэдээнд ойн хүнс тэжээл (хушны самар) дутмаг болсноос болон хойд хөршөөс орж ирсэн шалтгаанаар баавгайнууд хүн амын суурьшлын бүсэд ойртох, говийн бус хангайн 12 аймагт баавгай үзэгдэх тохиолдол эрс нэмэгдээд байна гэжээ. Энэ дор хаяж тавиад баавгай талаар тэнэж яваа байлгүй. Таван зуун баавгайны хэд нь орж ирээд хэд нь тэр ойн тагдаа үлдэх вэ дээ. Тэгэхлээр Сибирийн баавгай гэдэг нь ортой. Баавгай орж ирэх нэг хэрэг, тэрийг үргээх ямар ч арга байхгүй байгаа нь гачлантай. Буудаж болохгүй шоронд явна. “Нэн ховор зүйлийн амьтан” гэсэн ангилалд байдаг гэнэ. Гэр бүлээ эрчүүд хамгаалах ёстой. Энэ баавгайтай одоо эрчүүд бид л тулах үүрэгтэй. Одоохондоо энэ тал дээр ямар ч “жендер” байхгүй. Өөр юмнууд дээр “жендер ”мендер гээд эмэгтэйчүүд давуу эрхтэй болчихоод байгаа л даа. Бараг хүүхэдтэй болгохоос бусад нь эмэгтэйчүүдийн ажил болсон. Харин баавгай дээр бол яалт ч байхгүй эрчүүд л явж таарах гээд байна. Гэвч алж болохгүй, гэр бүлийнхээ өмнөөс харин баавгайд идүүлж болох юм шиг байна. Яагаад гэвэл монгол эрчүүд ямар “нэн ховор зүйлд” нь ч орох биш. Хаа сайгүй л байдаг“ хар юмнууд ” ангилалд орох байх. За одоо баавгайд бол дүүрч гэж бодъё. Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд Т.Аубакирын хэлсэн үгийг та бүхэн юу гэж боддог бол гэсэн юм байх. Тэрбээр хэлэхдээ “казах бүсгүйчүүд цус ойртохоос сэргийлж Казахстанаас эрчүүд авч ирж үржил селекцын ажил хийнэ” ч бил үү ярьсан даа.

          Яалт ч үгүй тэгж хэлсэн. Тэгвэл Монголд байгаа сая гаруй эр одоо яачихсан юм бэ. Тэдэнтэй нөгөө сайдын хэлсэн “селекц” ямар юм билээ тэрийг нь хийж болдоггүй хэрэг үү. Монгол эрчүүд яачихсан болоод ингэж “хоригт” орж байгаа юм бэ. Хөөрхий минь бид ч дээ, юм болгоны “хоригт” орчихсон.