Энэ хүрээнд тус суманд үйл ажиллагаа явуулж буй нэр бүхий 7 ААН-ийн үйл ажиллагааг цуцлах арга хэмжээ авахаар боллоо. Тухайлбал, Монгол Улсын хууль журмыг үл тоон үйл ажиллагаа эрхэлсэн "Хризо праза групп" ХХК-ийн уурхайн талбайд газар дээр нь ажиллаж БОУАӨЯ-аас гаргасан дүгнэлтийг үндэслэн ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг цуцлах үүргийг АМГТГ-т үүрэг болголоо.

АҮЭБ-ийн сайд Г.Дамдинням "Ашигт малтмалын салбар бол Монгол Улсын эдийн засгийн хамгийн чухал салбар. Байгалийн баялаг бол төр, ард түмний өмч. Иймд төрөөс хууль ёсны үйл ажиллагааг дэмжинэ. Харин хууль бусаар алт олборлогчдод хатуу арга хэмжээ авна" гэлээ.

Ашигт малтмалыг хууль бусаар олборлох үйл ажиллагаа нь байгаль орчинд экологийн ноцтой хор хохирол учруулж, тухайн бүс нутгийн экологийн тэнцвэрт байдал алдагдах, Монгол Улсад орох татвар төлбөрөөс зугтаах, мөнгө угаах, далд эдийн засгийг бий болгох зэрэг сөрөг нөлөөг дурдвал их. Иймд, хууль бусаар ашигт малтмал олборлох, газрын хэвлийн хөндөх зэрэг хууль бус үйл ажиллагаатай хатуу тэмцэхээ салбарын сайд илэрхийлээ.

Ажлын хэсэгт АҮЭБЯ, БОУАӨЯ, ЦЕГ, Экологийн цагдаагийн алба, Тагнуулын ерөнхий газар, Ашигт малтмал, газрын тосны газар зэрэг байгууллагуудын албан хаагчид ажиллаж байна.

https://itoim.mn/a/2026/03/09/world/otc?5e6fa6c3a0a1af436c08a8db7461ae9b

Тухайн аж ахуйн нэгж, этгээдүүдэд олборлолтдоо ашигласан 204 хүнд даацын техник хэрэгслийг экологийн цагдаагийн албанаас хураан авчээ. Үүнээс гадна бусад зүйлийг битүүмжлэн экологи, эдийн засагт учирсан хохирлын үнэлгээг тогтоохоор ажиллаж байгаа аж.

Манай улс уул уурхайн салбарт Оюутолгой болон Бороогуолдын хөрөнгө оруулалтын  гэрээнүүдийг хийж хэрэгжүүлснээр  тодорхой хэмжээний туршлага хуримтлуулсан нь мэдээж. Ялангуяа Оюутолгойн гэрээнд олон жил ард түмнээрээ мэтгэлцэж маргалдсаар ирлээ. Энэ бүхний эцэст зарим далд зүйлүүдийг ил болгох зэргээр суралцсаар байна. Харин яг одоо Монгол Улсын Засгийн газар болон  “Орано майнинг” компанийн хооронд байгуулах Хөрөнгө оруулалтын гэрээний төсөл боловсруулах ажлын хэсгийн хэлэлцээний протоколд хоёр тал гарын үсэг зурж гэрээ хийгдэх ажил нэлээн урагшилж байгаа энэ үед энэ сургалт болж байгаа нь цаг үеэ олсон гэж зохион байгуулагчид онцолж байна.

 Аливаа том төслийн гэрээ хэрхэн хийгдэх нь олон нийтийн эрх ашиг болон байгаль орчин, нийгмийн, орон нутгийн, эдийн засгийн олон чухал асуудлыг хөндөхийн зэрэгцээ  татвар төлөгчдийн мөнгийг тодорхой эрсдэлд оруулах магадлалтай байдаг. Учир нь том хөрөнгө оруулалттай гэрээ урт хугацаанд үргэлжилж ямар нэгэн маргаан үүсэх  сөрөг үр дагавар гарах нь их. Иймээс гэрээг анхнаас нь ил тод, олон нийтийн хяналтын дор  хийх шаардлага тавигддаг. Төр нь ч ялгаагүй  тухайн компанитай гэрээний ямар хэлбэрийг сонгож  байгуулахаас шалтгаалж тухайн улсын эрх  ашиг шалтгаална. Тиймээс эрх зүйн хамгаалатын зохицуулалтыг хийх, гэрээ хийх бэлтгэлийг хангах нь чухал. Засгийн газар нь гэрээг далд хийснээс үүдэж дараа нь олон нийтийн хүлээлтэд хүрэхгүй маргаан дэгдэж улмаар улс орны эрх ашигт хэрэгтэй байсан төсөл зогсох хүртэл эрсдэл бий болох хэмжээнд хүргэхээс сэргийлэх, болгоомжлол байх ёстой гэж Байгалийн баялгийн засаглалын хүрээлэн (ББЗХ)-гийн Монгол Улс дахь менежер Н.Дорждарь хэлж байна.

Бусад улсад хөрөнгө оруулалтын гэрээний тогтворжуулалтын заалтууд гэрээ хоорондын зөрүү, ямар заалтуудыг тогтворжуулах, хууль тогтоомж ба гэрээний уялдаа ямар байдаг. Мөн  гэрээний татварын асуудлууд түүнчлэн нөөц ашигласны төлбөр ба орлогын татвар, хувь хэмжээ, эзэмшил татварын нийтлэг хэрэгсэл тус бүрийн давуу болон сул талуудын талаар оролцогчид ярилцаж дасгал ажиллав. Бас  Засгийн газрын хувь эзэмшил болон нөөц ашигласны төлбөр гээд хөрөнгө оруулалтын гэрээнд тусгах нарийн зүйлүүдийг бусад орны туршлага дээр үндэслэн хэлэлцэв. Энэ үеэр зарим оролцогчдын саналыг хуваалцсан юм.

- Монгол Улсын Засгийн газар болон  “Орано майнинг” компанийн хооронд байгуулах Хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулагдах үйл явц өрнөж байна. Гэрээ байгуулагдах үйл явцад иргэний нийгмийн байгуулага болон иргэд орон нутгийн захиргааны оролцоо хангалтгүй байна. Гэрээний төслийг одоогоор  олж үзээгүй нээлттэй биш байна. Үндсэн хуульд ...Байгалийн баялаг бүх ард түмний өмч. Түүнчлэн байгалын баялаг төрийн болон нийтийн өмч гэж заасан. Мөн хуулийн 6 дугаар зүйлийн 2-т... Газрын хэвлийн баялагийг ашиглахтай холбоотой эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах эрхтэй гэдэг. Тэгэхээр энэ заалтыг хэрэгжүүлэхтэй  холбоотойгоор олон нийтийн оролцооны хяналтын дор энэ гэрээг хийх ёстой. Нөгөөтэйгүүр, гэрээг байгуулахаас өмнө Засгийн газар Олон улсын гэрээ конвецид нэгдэх, эрх зүйн орчноо шинэчлэх бэлтгэл байгаа. Мөн энэ гэрээ олон улсын стратегийн том гэрээ/ захиргааны гэрээ биш/ учраас олон нийтээр хэлэлцүүлэхгүй гэж үзээд хаалттай хийж байгаа бол бусад холбоотой хуулиудад өөрчлөлт оруулахад иргэд болоод иргэний нийгмийн оролцоог хангах ёстой.

- Томоохон  хөрөнгө оруулалтын гэрээний ард охид эмэгтэйчүүдийн эрүүл аюулгүй орчинд хөдөлмөрлөх, амьд явах эрх хангагдаж чадаж байгаа эсэхэд хяналт тавих зорилгоор энэ сургалтад суулаа. Гэрээ конвенцид нэгдэж болно. Сайн талаас нь харвал бид эрүүл мэнд, хүний хөгжилд зарцуулах мөнгөө байгалын баялагынхаа тодорхой хувийг эргэлтэд оруулах замаар олох нь зөв боловч нутаг орны бүрэн бүтэн байдал энэ гэрээгээр баталгаагүй болох амьд явах эрх нь хангагдахгүй байх нөхцөл хөндөгдөх вий гэж хардаж байна. Гэрээ ил тод бишээс энэ талын мэдээлэл олж авч чадахгүй байна. Тогтвортой хөгжлийн зорилт гэж ярьж байгаа ч уг гэрээнд блансыг хэрхэн хангаж байгааг мэдэхийг хүсч байна.

- Монгол Улсын Засгийн газар болон  “Орано майнинг” компанийн хооронд байгуулах Хөрөнгө оруулалтын гэрээний протокол бол урьдчилсан тохироо. Үүгээр 2-3 чухал зүйлийг урьдчилан тохирсон байсан. Үүнд Монголын Засгийн газар 34 хувиас багагүй хувийг  үнэ төлбөргүйгээр эзэмшинэ гэж. Ингэхдээ 34 хувийг АМНАТ-аар орлуулж болно гэж тохирсон. Өөрөөр хэлбэл, Цөмийн эрчим хүчний тухай болон Ашигт малтмалын тухай хуульд зааснаар. Гэхдээ сүүлд авсан мэдээллээр 34 хувиасаа татгалзаад АМНАТ-аа өндөр тогтоолгоод түүнээсээ 10 хувийг үнэгүй эзэмшинэ. Хамгийн түрүүнд давуу эрхтэйгээр ногдол ашиг авна гэсэн ийм тохироонуудад хүрсэн гэж ойлгосон. Эдгээр тохиролцооны дагуу Ашигт малтмалын тухай болон Цөмийн энергийн тухай хуульд өөрчлөлт орно. Мэдээж 34 хувийг үнэ төлбөргүйгээр авна гэвэл Францын компани хөрөнгө оруулахгүй нь ойлгомжтой. Тэгэхээр 2009 оны хуулиар явж болохгүй нөхцөл байдал тэр үеэс өөрчлөгдсөн учраас  хоёр тал харилцан тохиролцож хуульд өөрчлөлт оруулж  үүнийгээ УИХ-аар шийдвэрлүүлэхээр явж байна гэж ойлгосон.  Энэ гэрээ захиргааны гэрээ биш учраас мэдээлэл тэнцвэргүй байгаа олон нийтээр хэлэлцүүлж санал авна гэдэг боломжгүй.

Туул голын сав газрын захиргааны даргын баталсан удирдамжийн дагуу сав газарт ашигт малтмалын хайгуул хийх, олборлолт явуулж буй аж ахуйн нэгж байгууллагын үйл ажиллагаа, зөвшөөрөл, гэрээний биелэлтэд хяналт тавин ажиллаж байна.

Арга хэмжээний хүрээнд Булган аймгийн Дашинчилэн сумын “Доргонот” нэртэй газарт ашигт малтмал олборлох үйл ажиллагаа явуулж байсан “Батбродерс” ХХК нь хог хаягдлыг зориулалтын бус газарт хаясан, техникийн тос, масло болон унд ахуйн хаягдал бохир усыг хөрсөнд шингээж бохирдуулсан. Мөн уурхайн ухлагийн бохирдолтой усыг Туул голд шууд нийлүүлж байсан зөрчлүүдийг илрүүлэн, нийлүүлсэн хэсгээс бохирдлын хэмжээг тогтоох зорилгоор шинжилгээнд дээж авч, ашигт малтмал олборлох үйл ажиллагааг 2022 оны наймдугаар 15-ны өдрийн 20 цаг 50 минутад зогсоолоо.

Гэвч тэдний нөхцөл байдлыг нүдээр үзэх байтугай зовлонг тоож сонсох албан тушаалтан, эрх баригчид ч олддоггүй гэнэ. Малчдын гомдлын сургаар “Бадрах энержи” ХХК дээр очиж баахан ажилласан “нэр зүүгээд” буцдаг бололтой. Дүр эсгэсэн хяналт шалгалтын дүн бүрхэг гарах нь тодорхой. Ийм дүр зурагтайгаар олон жилийг үдсэн улаанбадрахчуудад уранаас өөр хардах зүйл байхгүй. Тиймээс тэд гадныхантай нийлж иргэдээ туршилтанд оруулж байна гэсэн гомдлыг төр засагтаа дайж байна.

Учир нь ураныг олборлож, газрын хөрснөөс ялгаж эхэлсэн нөхцөлд аюултай болж эхэлдэг бөгөөд өөрөө хүнд металл ихтэй чулуулаг газар ихээр тааралддаг учраас уран олборлож эхэлсэн цагт уран нь биш юм аа гэхэд, бусад хүнд металлууд нь орчин тойронд хор хөнөөл үзүүлж эхэлдэг. Мөн уран олборлолтын явцад газрын гүнд олборлолт явуулж байгаа тохиолдолд гүний ус хордож, ил уурхайн олборлолт бол хортой тоосонцор болон тархах аюул маш өндөр байдаг. Уран олборлолтын үед хамгийн ихээр хордож, хамгийн ихээр хохирдог нь жирэмсэн эхчүүд ба нярай хүүхдүүд гэх мэт олон улсын олон талын мэдээллүүд байна. 

Эрдэмтдийн анх тооцоолсноор Монгол Улсын газрын дор 1.5 сая орчим тонн ураны нөөц байгаа хэмээн таамаг дэвшүүлсэн байдаг аж. Нийт ураны нөөцөөр тооцвол 70.8 их наяд ам.доллар олох боломжтой, цаашид дэлхийд ураны ханш өсөх тусам энэхүү ашиг нэмэгдэнэ гэж тооцоолсон гэдэг. Тэгвэл ашгаас гадна эрсдлийг хэрхэн тооцсон бэ? Ялангуяа хүний эрүүл мэнд, амь настай холбоотой эрсдлийн талаарх судалгаа, мэдээлэл, баримт байгаа бол нутгийн иргэдэд яагаад тайлбарлаж танилцуулдаггүй, тэдэнтэй бүр нүүр тулахыг ч хүсдэггүй юм бэ? Уран малчдын амьдралд нөлөөлөөгүй гэдгийг яагаад нотолж, зоригтой дуугарч чадахгүй байна вэ?

Арева компанийн 40 жилийн турш уран олборлолт явуулж буй Нигер улсын туршлагаас үзэхэд, тус улсад хамгийн ихээр түгсэн хүүхдийн өвчин эмгэг нь удамшлын гаж төрөлт, цус багадалт, төрөл бүрийн хорт хавдар болон амьсгалын замын архаг өвчин байдаг бөгөөд үүнийг уран олборлолттой холбож үздэг байна.

Тэгвэл манайд ч үүний эхлэл байж мэдэх үйл явдал болоод байна. Цувралын өмнөх хэсгүүдэд бид ундны ус, мал амьтан, эрүүл мэндийн байгууллага зэрэг асуудлыг хөндсөн. Харин энэ удаад уран урагт нөлөөлсөн байж болзошгүй асуудлыг онцоллоо. Хэвлий дэх үрд нь тохиолдсон хүнд асуудал бэрхшээлийг өөрийн биеэр мэдэрч яваа залуу малчин бүсгүйн яриаг товч тоймлон хүргэж байна.

Цуврал№8

Эх сурвалж: BOLOD.MN

Б.Норсүрэн малчны 20 тугал 2012 онд эмнэлзүйн тодорхой шинж тэмдэггүйгээр үрэгдсэн, түүнээс хойш улаанбадрахчуудын мал олноороо зулбах, зулбан төл гарах болсон гэх зэргээр малын өвчлөл, хорогдол эрс ихэсчээ. Улмаар тухайн үед “Бадрах-Энержи” компанийн “Хил хязгааргүй мал эмнэлэг” малаас дээж авч аймгийн мал эмнэлэгт өгч хэсэг хугацаанд дарж байгаад эцэст нь шаардлага хангахгүй байна гэх шалтгаанаар устгалд оруулж мөн л малын өвчлөлийн шалтгааныг тогтоож чадаагүй гэнэ.

Энэ мэтчилэн малчдад хардлага төрүүлэх олон шалтгаан байдгийг хэлж байна. Байгаль орчинд халтай, тодруулбал маш их хэмжээний загийг үгүй хийж ажиллагаагаа эхлүүлсэн гэх уран олборлох төслийг малчид эрс эсэргүүцэж ирсэн бөгөөд усны хомсдолд орсон говь нутгийн амьтад, тэр дундаа идэш тэжээлээс болж Улаан номонд орсон тэмээ ч устах аюул нүүрлэхийг үгүйсгэх аргагүй хэмээн тэд халаглаж сууна.

Нийгмийн хариуцлагын хүрээнд “Бадрах-Энержи” ХХК-иас эдийн засгийн дэмжлэг болгож нутаг оронд нь 1.2 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг хийсэн гэх боловч энэ мөнгөний багахан хэсгээр сумын төвд барилгын засварын ажил хийгдсэнээс өөр нүдэнд үзэгдэж, гарт баригдах зүйл хийгээгүй хэмээн нутгийн иргэд ярьж байсан юм.

Селен гэдэг элемент нь хүн, амьтны биед маш бага хэмжээгээр хэрэгтэй боловч өчүүхэн төдий ихдэхэд хор, багасвал аюултай болдгийг нэгэн судлаач тайлбарласан байдаг юм. Тэгвэл дээр дурьдсан шинжилгээгээр селений хэмжээ их гарсан гэдэг нь ураны давхарга гүний усны судлын доор байрладаг тул уран олборлотын явцад гүний ус хордсон байх өндөр магадлалтай аж.

Дорноговийн ураны орд нь геологийн талаасаа “Roll Front” гэх ангилалд багтдаг бөгөөд ийм ордын ураны хүдэр нь Ferroselit (FeSe2), Cелен (Se) зэрэг селений нэгдлүүдтэй хамт байдаг юм байна.

Эх сурвалж: bolod.mn